kbsuЭлектронный журнал «Кавказология»Kavkazologiya2542-212XКБГУ10.31143/2542-212X-2024-1-14-37BVPNNRkbsu-148Research ArticleСредневековая и новая историяMedieval and Modern historyСеверокавказцы в Османской империи до эпохи мухаджирства: формы проникновения и особенности интеграции/элитизацииNorth Caucasians in the Ottoman Empire before the era of muhajirism: forms of penetration and features of integration/elitizationhttps://orcid.org/0000-0001-8082-7806ЧочиевГеоргий ВитальевичChochievGeorgy V.Северо-Осетинский институт гуманитарных и социальных исследова-ний им. В. И. Абаева ВНЦ РАНРоссияV.I. Abaev North Ossetian Institute for Humanitarian and Social Studies of the Vladikavkaz Scientific Centre of RASRussian Federation202430032024011437Copyright © Чочиев Г.В., 20242024Чочиев Г.В.Chochiev G.V.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.caucasology.ru/jour/article/view/148

В статье на материале как опубликованных, так и впервые вводимых в научный оборот турецких источников и современной, главным образом зарубежной, историографии рассмотрены пути и каналы раннего (домухаджирского) проникновения этнических северокавказцев в Османскую империю и особенности их интеграции в местное общество. Особое внимание уделено выяснению факторов и механизмов формирования, воспроизводства и функционирования кавказских (черкесских, абхазских, западногрузинских, дагестанских) элитных групп и прослоек рабского и нерабского происхождения и их места в структуре государственной власти и общественной жизни Османской империи в классический и постклассический периоды ее истории. Предпринята попытка оценки характера этнонациональной идентичности представителей данного сообщества, проявлявшего известную устойчивость к ассимиляционным процессам и способность к длительному сохранению некоторых черт своего оригинального культурного профиля. Сделан вывод о несущественности роли стамбульских «черкесских» элит в выработке и осуществлении кавказской политики Порты, равно как и в инициировании массового исхода горцев с Кавказа в Османскую империю в середине XIX в.

The article is based on both published and unpublished Turkish sources and modern, mainly foreign, historiography, examines the ways and channels of the early (pre-muhajir) penetration of ethnic North Caucasians into the Ottoman Empire and the features of their integration into local society. Particular attention is paid to elucidating the factors and mechanisms of the formation, reproduction and functioning of the Caucasian (Circassian, Abkhaz, West Georgian, Daghestani) elite groups and strata of slave and non-slave origin and their place in the structure of state power and social life of the Ottoman Empire in the classical and postclassical periods of its history. An attempt was made to examine the nature of this community’s ethnonational identity, which demonstrated a certain resistance to assimilation as well as the potential to maintain some aspects of its original cultural profile for an extended period of time.  The involvement of Istanbul’s “Circassian” elites in developing and implementing the Porte’s Caucasian policy, as well as launching the enormous exodus of highlanders from the Caucasus to the Ottoman Empire in the mid-19th century, appears insignificant.

Османская империяКавказчеркесыабхазырабствоинтеграцияэлитыOttoman EmpireCaucasusCircassiansAbkhaziansslaveryintegrationelitesReferencesДзидзария 2006 – Дзидзария Г.А. К истории работорговли в Абхазии // Дзидзария Г.А. Труды / Сост. А.Э. Куправа, Г.Г. Дзидзария. – Т. Ⅲ. – Сухум: АИГИ им. Д.И. Гулиа, 2006. – С. 149-173.AÇBA H. Kadınefendiler: Son Dönem Osmanlı Padişah Eşleri. – Istanbul: Profil, 2007. – 221 p.Кундухов 2013 – Кундухов М.А. Мемуары. – Владикавказ: ИПП им. В. Гассиева, 2013. – 91 с.AÇBA L. Bir Çerkes Prensesinin Harem Hatıraları / Ed. by H. Açba. – Istanbul: L & M, 2004. – 216 p.Кушхабиев 2007 – Кушхабиев А.В. Очерки истории зарубежной черкесской диаспоры. – Нальчик: Эль-Фа, 2007. – 320 с.AÇBA L. Bir Çerkes Prensesinin Harem Hatıraları / Ed. by E. Açba. – Istanbul: Timaş, 2010. – 568 s.Лапинский 1995 – Лапинский Т. Горцы Кавказа и их освободительная борьба против русских. – Нальчик: Эль-Фа, 1995. – 464 с.AHMED CEVDET PAŞA. Tezâkir / Publ. by C. Baysun. – Vol. 1. – Ankara: TTK, 1953. – 178 p.Магомеддадаев 2001 – Магомеддадаев А. Эмиграция дагестанцев в Османскую империю (история и современность). – Кн. Ⅱ. – Махачкала: ДНЦ РАН, 2001. – 212 с.AHMED LÜTFÎ EFENDİ. Vakanüvis Ahmed Lütfî Efendi Tarihi / Publ. by M. Aktepe – Vol. 9. – Istanbul: İstanbul Üniversitesi, 1984. – 342 p.Магомедханов 1997 – Магомедханов М.М. Дагестанцы в Турции. – Махачкала: ДНЦ РАН, 1997. – 135 с.AKIN F. 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Avşarların İskânı. – Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 2022. – 98 p.Мирзоев 2021 – Мирзоев А.С. Институт выезда на службу и военное отходничество как часть военной культуры черкесов // Электронный журнал «Кавказология». – 2021. – № 1. – С. 26-66. – DOI: 10.31143/2542-212X-2021-1-26-66.ALTINAY A.R. Anadolu'da Türk Aşiretleri (966-1200). – Istanbul: Devlet Matbaası, 1930. – 236 p.Сокуров 2017 – Сокуров В.Н. Феномен политического отчуждения в исторических судьбах черкесского народа // Kafkasya Çalışmaları. – Ⅱ. – 2017. – No 4. – С. 161-192.An Economic and Social History of the Ottoman Empire / Ed. by H. İnalcık with D. Quataert. – Vol. 1. – Cambridge: Cambridge University, 1997. – 409 p.ТПКВА 2000 – Трагические последствия Кавказской войны для адыгов (вторая полови-на ⅪⅠ – начало ⅩⅩ в.). Сб. док-тов и мат-лов / Сост. Р.Х. Гугов и др. – Нальчик: Эль-Фа, 2000. – 462 с.BADEM C. The Ottoman Crimean War, 1853-1856. – Leiden: Brill, 2010. – 432 p.Хотко 1993 – Хотко С.Х. Черкесские мамлюки. – Майкоп: Адыгейское респ. кн. изд-во, 1993. – 109 с.BALARD M. Black Sea Slavery in Genoese Notarial Sources, 13th-15th Centuries. – IN: Slavery in the Black Sea Region, c. 900-1900: Forms of Unfreedom at the Intersection between Christianity and Islam / Ed. by F. Roșu. – Leiden: Brill, 2022. – P. 19-40.Хотко 2002 – Хотко С.Х. Черкесы в составе «профессиональных османов» (ⅩⅥ-ⅩⅨ вв.) // Мир культуры адыгов / Cост. Р.А. Ханаху. – Майкоп: ГУРИПП «Адыгея», 2002. – С. 387-394, 502-504.BERZEG K. Kafkasya’da ve Osmanlı Hizmetinde Berzeg Ailesi’nden Tanınmış Kişiler. – Ankara: Şafak, 1990. – 47 p.Хотко 2017 – Хотко С.Х. Черкесия: генезис, этнополитические связи со странами Во-сточной Европы и Ближнего Востока (ⅩⅢ-ⅩⅥ вв.). – Майкоп: Адыгейское респ. кн. изд-во, 2017. – 544 с.BERZEG N. Çerkes Sürgünü. Ankara: Takav, 1996. 221 p.Чочиев 2023a – Чочиев Г.В. Взаимоотношения между Османской империей и народами Северного Кавказа в середине ⅩⅤ – середине ⅪⅩ в. (краткий очерк) // Известия СОИГСИ. – 2023. – № 49(88). – С. 5-19. – DOI 10.46698/VNC.2023.88.49.015.BERZEG S.E. Soçi’nin Sürgündeki Sahipleri Çerkes-Vubıhlar. – Ankara: Kafkasya Gerçeği, 1998. – 125 p.Чочиев 2023b – Чочиев Г.В. Иммиграция дагестанцев в Османскую империю в период Кавказской войны (1820-е – 1850-е гг.) // История, археология и этнография Кавказа. – Т. ⅪⅩ. – 2023. – № 1. – С. 55-66. – DOI: 10.32653/CH19155-66.BİLGE S.M. Osmanlı Çağında Kafkasya, 1454-1829. – Istanbul: Kitabevi, 2012. – 689 p.Эвлия 1983 – Эвлия Челеби. Книга путешествия (извлечения из сочинения турецкого путешественника ⅩⅦ в.) / Сост. А.Д. Желтяков. – Вып. Ⅲ. – М.: Наука, 1983. – 376 с.ÇELİK C., KÖSEOĞLU M. Canik Sancağına Bağlı Kavak Kazası’na 19. Yüzyılda Vubıh Göçleri. – IN: Samsun Sempozyumu - 2011. – URL: http://docplayer.biz.tr/8513246-Canik-sancagina-bagli-kavak-kazasi-na-19-yuzyildavubih-gocleri.html (access date: 23.02.2024).Açba 2007 – Açba H. Kadınefendiler: Son Dönem Osmanlı Padişah Eşleri. – İstanbul: Profil, 2007. – 221 s.CHOCHIEV G.V. Immigratsiya dagestantsev v Osmanskuyu imperiyu v period Kavkazskoi voiny (1820-e – 1850-e gg.) [Immigration of Daghestanis to the Ottoman Empire during the Cau-casian War (1820s-1850s)]. – IN: History, Archeology and Ethnography of the Caucasus. – Vol. 19. – 2023. – No 1. – P. 55-66. (In Russ.).Açba 2004 – Açba L. Bir Çerkes Prensesinin Harem Hatıraları / Haz.: H. Açba. – İstanbul: L & M, 2004. – 216 s.CHOCHIEV G.V. Vzaimootnosheniya mezhdu Osmanskoi imperiei i narodami Severnogo Kavkaza v seredine XV – seredine XIX v. (kratkii ocherk) [Relations between the Ottoman Empire and the Peoples of the North Caucasus from the Mid-15th to the Mid-19th c. (an Outline)]. – IN: Izvestiya SOIGSI. – 2023. – No 49(88). – P. 5-19. (In Russ.).Açba 2010 – Açba L. Bir Çerkes Prensesinin Harem Hatıraları / Haz.: E. Açba. – İstanbul: Timaş, 2010. – 568 s.DANİŞMEND İ.H. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. – Vol. 3. – Istanbul: Türkiye, 1972. – 671 p.; Vol. 5. – 360 p.Akın 2022 – Akın F. 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Avşarların İskânı. – Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 2022. – 98 s.DITSON G.L. Circassia; or, a Tour to the Caucasus. – New York: Stringer & Townsend, 1850. – 455 p.Altınay 1930 – Altınay A.R. Anadolu'da Türk Aşiretleri (966-1200). – İstanbul: Devlet Matbaası, 1930. – 236 s.DZIDZARIYA G.A. K istorii rabotorgovli v Abkhazii [On the History of the Slave Trade in Abkhazia]. – IN: DZIDZARIYA G.A. Trudy [Works] / Comp. by A.E. Kuprava, G.G. Dzidzariya. – Vol. 3. – Sukhum: AIGI im. D.I. Gulia, 2006. – P. 149-173. (In Russ.).Badem 2010 – Badem C. The Ottoman Crimean War, 1853-1856. – Leiden: Brill, 2010. – 432 p.ERDEM Y.H. Slavery in the Ottoman Empire and its Demise, 1800-1909. – London: Pal-grave Macmillan, 1996. – 229 p.Balard 2022 – Balard M. Black Sea Slavery in Genoese Notarial Sources, 13th-15th Centu-ries // Slavery in the Black Sea Region, c. 900-1900: Forms of Unfreedom at the Intersection be-tween Christianity and Islam / Ed. by F. Roșu. – Leiden: Brill, 2022. – P. 19-40.ERLER M.Y. Osmanlı Nüfus Kayıtlarına Dair Alternatif Bir Kaynak: Defter-i Liva-ı Canik (1837). – IN: The Journal of International Social Research. – Vol. 2. – 2009. – № 8. – P. 169-190.Berzeg 1990 – Berzeg K. Kafkasya’da ve Osmanlı Hizmetinde Berzeg Ailesi’nden Tanınmış Kişiler. – Ankara: Şafak, 1990. – 47 s.EVLIYA CHELEBI. Kniga puteshestviya (izvlecheniya iz sochineniya turetskogo puteshestvennika XVII v.) [Book of Travel (Extracts from the Writings of a Turkish Traveler of the 17th c.)] / Comp. by A.D. Zheltyakov. – Iss. 3. – Moscow: Nauka, 1983. – 376 p. (In Russ.).Berzeg 1996 – Berzeg N. Çerkes Sürgünü. Ankara: Takav, 1996. 221 s.EVLİYÂ ÇELEBİ B. DERVİŞ MEHEMMED ZILLÎ. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi / Ed. by Y. Dağlı et al. – Vol. 1. – Istanbul: Yapı Kredi, 2006. 291 p.; Vol. 2. – 1998. – 292 p.; Vol. 3. – 1999. – 328 p.; Vol. 4. – 2000. – 413 p.; Vol. 6. – 2002. – 365 p.; Vol. 7. – 2003. – 395 p.; Vol. 10. – 2007. – 744 p.Berzeg 1998 – Berzeg S.E. Soçi’nin Sürgündeki Sahipleri Çerkes-Vubıhlar. – Ankara: Kafkasya Gerçeği, 1998. – 125 s.GELİBOLULU MUSTAFA ÂLİ. Görgü ve Toplum Kuralları Üzerinde Ziyâfet Sofraları / Ed. by O.Ş. Gökyay. – Vol. 1. – Istanbul: Tercüman, 1978. – 235 p.Bilge 2012 – Bilge S.M. Osmanlı Çağında Kafkasya, 1454-1829. – İstanbul: Kitabevi, 2012. – 689 s.HABİÇOĞLU B. Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler. – Istanbul: Nart, 1993. – 187 p.BOA – Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi.HATHAWAY J. Circassian Mamluks in Ottoman Egypt and Istanbul, ca. 1500-1730: The Eastern Alternative. – IN: Disliking Others: Loathing, Hostility, and Distrust in Premodern Otto-man Lands / Ed. by H.T. Karateke et al. – Boston: Academic Studies, 2018. – P. 22-42.Çelik, Köseoğlu 2011 – Çelik C., Köseoğlu M. Canik Sancağına Bağlı Kavak Kazası’na 19. Yüzyılda Vubıh Göçleri // Samsun Sempozyumu-2011. – URL: http://docplayer.biz.tr/8513246-Canik-sancagina-bagli-kavak-kazasi-na-19-yuzyildavubih-gocleri.html (дата обращения: 23.02.2024).İNAL İ.M.K. Son Sadrazamlar. – Vol. 2. – Istanbul: Dergâh, 1982. – 1136 p.Cevdet 1953 – Ahmed Cevdet Paşa. Tezâkir / Yay.: C. Baysun. – I. – Ankara: TTK, 1953. – 178 s.İNALCIK H. Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar. – Vol. 2. – Is-tanbul: Türkiye İş Bankası, 2009. – 504 p.Danişmend 1972 – Danişmend İ.H. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. – Ⅲ. – İstanbul: Türkiye, 1972. – 671 s.; V. – 360 s.İNCİ A. 16. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Çerkesya İle İlişkileri ve Osmanlı-Çerkes Sınırı. – IN: Journal of Caucasian Studies. – Vol. 5. – 2019. – No 9. – P. 1-16.Ditson 1850 – Ditson G.L. Circassia; or, a Tour to the Caucasus. – N.Y.: Stringer & Town-send, 1850. – 455 p.KANBOLAT H., TAYMAZ E. Kafkas-Osmanlı İlişkileri ve Köle Ticareti. – IN: Tarih ve Toplum. – Vol. 14. – 1990. – No 79. – P. 35-44.Economic… 1997 – An Economic and Social History of the Ottoman Empire / Ed. by H. İnalcık with D. Quataert. – I. – Cambridge: Cambridge University, 1997. – 409 p.KARAL E.Z. Osmanlı Tarihi. – Vol. 8. – Ankara: TTK, 2007. – 631 p.Erdem 1996 – Erdem Y.H. Slavery in the Ottoman Empire and its Demise, 1800-1909. – L.: Palgrave Macmillan, 1996. – 229 p.KÂTİB ÇELEBİ. Fezleke / Ed. by Z. Aycibin. – Vol. 1. – Istanbul: Çamlıca, 2016. – 518 p.Erler 2009 – Erler M.Y. Osmanlı Nüfus Kayıtlarına Dair Alternatif Bir Kaynak: Defter-i Li-va-ı Canik (1837) // Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi. – Ⅱ. – 2009. – No 8. – S. 169-190.KHOON Y. “Prince of Circassia”: Sefer Bey Zanuko and the Circassian Struggle for Inde-pendence. – IN: Journal of Caucasian Studies. – Vol. 1. – 2015. – No 1. – P. 82-111.Evliyâ 1998-2007 – Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi / Haz.: Y. Dağlı vd. – I. – İstanbul: Yapı Kredi, 2006. 291 s.; Ⅱ. – 1998. – 292 s.; Ⅲ. – 1999. – 328 s.; Ⅳ. – 2000. – 413 s.; Ⅵ. – 2002. – 365 s.; Ⅶ. – 2003. – 395 s.; Ⅹ. – 2007. – 744 s.KHOTKO S.KH. Cherkesiya: genezis, etnopoliticheskie svyazi so stranami Vostochnoi Evropy i Blizhnego Vostoka (XIII-XVI vv.) [Circassia: Genesis, Ethnopolitical Relations with the Countries of Eastern Europe and the Middle East (13-16 c.)]. – Maikop: Adygeiskoe respublikanskoe knizhnoe izdatel'stvo, 2017. – 544 p. (In Russ.).Gelibolulu 1978 – Gelibolulu Mustafa Âli. Görgü ve Toplum Kuralları Üzerinde Ziyâfet Sofraları / Haz.: O.Ş. Gökyay. – I. – İstanbul: Tercüman, 1978. – 235 s.KHOTKO S.KH. Cherkesskie mamlyuki [Circassian Mamluks]. – Maikop: Adygeiskoe respublikanskoe knizhnoe izdatel'stvo, 1993. – 109 p. (In Russ.).Habiçoğlu 1993 – Habiçoğlu B. Kafkasya’dan Anadolu’ya Göçler. – İstanbul: Nart, 1993. – 187 s.KHOTKO S.KH. Cherkesy v sostave “professional'nykh osmanov” (XVI-XIX vv.) [Circassians as Part of the “Professional Ottomans” (16-19 c.)]. – IN: Mir kul'tury adygov [The World of Circassian Culture] / Comp. by R.A. Khanakhu. – Maikop: GURIPP Adygeya, 2002. – P. 387-394, 502-504. (In Russ.).Hathaway 2018 – Hathaway J. Circassian Mamluks in Ottoman Egypt and Istanbul, ca. 1500-1730: The Eastern Alternative // Disliking Others: Loathing, Hostility, and Distrust in Pre-modern Ottoman Lands / Ed. by H.T. Karateke et al. – Boston: Academic Studies, 2018. – P. 22-42.KIRZIOĞLU M.F. Osmanlıların Kafkas-Elleri’ni Fethi (1451-1590). – Ankara: TTK, 1998. – 550 p.İnal 1982 – İnal İ.M.K. Son Sadrazamlar. – Ⅱ. – İstanbul: Dergâh, 1982. – 1136 s.KRÓLİKOWSKA-JEDLİŃSKA N. The Role of Circassian Slaves in the Foreign and Domestic Policy of the Crimean Khanate in the Early Modern Period. – IN: Slaves and Slave Agency in the Ottoman Empire / Ed. by S. Conermann & G. Şen. – Bonn: Bonn University, 2020. – P. 355-369.İnalcık 2009 – İnalcık H. Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar. – Ⅱ. – İstanbul: Türkiye İş Bankası, 2009. – 504 s.KUNDUKHOV M.A. Memuary [Memoirs]. – Vladikavkaz: IPP im. V. Gassieva, 2013. – 91 p. (In Russ.).İnci 2019 – İnci A. 16. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Çerkesya İle İlişkileri ve Osmanlı-Çerkes Sınırı // Kafkasya Çalışmaları. – Ⅴ. – 2019. – No 9. – S. 1-16.KUNT İ.M. Ethnic-Regional (‘Cins’) Solidarity in the Seventeenth-century Ottoman Estab-lishment. – IN: International Journal of Middle East Studies. – 1975. – No 5. – P. 233-239.Intimate… 1991 – The Intimate Life of an Ottoman Statesman: Melek Ahmed Pasha (1588-1662) as Portrayed in Evliya Çelebi’s ‘Book of Travels (Seyahat-name)’ / Transl. and comm. by R. Dankoff. – Albany: State University of New York, 1991. – 304 p.KUNT İ.M. Kulların Kulları. – IN: Boğaziçi University Journal: Humanities. – Vol. 3. – 1975. – P. 27-42.Kanbolat, Taymaz 1990 – Kanbolat H., Taymaz E. Kafkas-Osmanlı İlişkileri ve Köle Ticareti // Tarih ve Toplum. – ⅩⅣ. – 1990. – No 79. – S. 35-44.KUSHKHABIEV A.V. Ocherki istorii zarubezhnoi cherkesskoi diaspory [Essays on the His-tory of the Foreign Circassian Diaspora]. – Nal'chik: El'-Fa, 2007. – 320 p. (In Russ.).Karal 2007 – Karal E.Z. Osmanlı Tarihi. – Ⅷ. – Ankara: TTK, 2007. – 631 s.LAPINSKII T. Gortsy Kavkaza i ikh osvoboditel'naya bor'ba protiv russkikh [Mountaineers of the Caucasus and Their Liberation Struggle against the Russians]. – Nal'chik: El'-Fa, 1995. – 464 p. (In Russ.).Kâtib 2016 – Kâtib Çelebi. Fezleke / Haz.: Z. Aycibin. – I. – İstanbul: Çamlıca, 2016. – 518 s.MACFARLANE C. Turkey and Its Destiny: The Result of ¬Journeys Made in 1847 and 1848 to Examine into the State of That Country. – London: John Murray, 1850. – Vol. 2. – 681 p.Khoon 2015 – Khoon Y. “Prince of Circassia”: Sefer Bey Zanuko and the Circassian Struggle for Independence // Kafkasya Çalışmaları. – I. – 2015. – No 1. – P. 82-111.MAGOMEDDADAEV A. Emigratsiya dagestantsev v Osmanskuyu imperiyu (istoriya i sovremennost') [Emigration of Daghestanis to the Ottoman Empire (History and Modernity)]. – Book 2. – Makhachkala: Daghestan Scientific Centre of RAS, 2001. – 212 p. (In Russ.).Kırzıoğlu 1998 – Kırzıoğlu M.F. Osmanlıların Kafkas-Elleri’ni Fethi (1451-1590). – Anka-ra: TTK, 1998. – 550 s.MAGOMEDKHANOV M.M. Dagestantsy v Turtsii [Daghestanis in Turkey]. – Makhachkala: Daghestan Scientific Centre of RAS, 1997. – 135 p. (In Russ.).Królikowska-Jedlińska 2020 – Królikowska-Jedlińska N. The Role of Circassian Slaves in the Foreign and Domestic Policy of the Crimean Khanate in the Early Modern Period // Slaves and Slave Agency in the Ottoman Empire / Ed. by S. Conermann & G. Şen. – Bonn: Bonn University, 2020. – P. 355-369.MEHMED SÜREYYA. Sicill-i Osmanî. – Vol. 1-6. – Istanbul: Tarih Vakfı, 1996. – 2068 p.Kunt 1975a – Kunt İ.M. Ethnic-Regional (‘Cins’) Solidarity in the Seventeenth-century Ot-toman Establishment // International Journal of Middle East Studies. – 1975. – No 5. – P. 233-239.MILLINGEN F. The Circassian Slaves and the Sultan’s Harem. – IN: Journal of the Anthro-pological Society of London. – Vol. 8. – 1870-1871. – P. 109-120.Kunt 1975b – Kunt İ.M. Kulların Kulları // Boğaziçi Üniversitesi Dergisi: Hümaniter Bilimler. – Ⅲ. – 1975. – S. 27-42.MIRZOEV A.S. Institut vyezda na sluzhbu i voennoe otkhodnichestvo kak chast' voennoi kul'tury cherkesov [Institution of Departure for Service and Mercenary Practices as a Part of the Military Culture of Circassians]. – IN: Caucasology. – 2021. – No 1. – P. 26-66. (In Russ.).Lütfî 1984 – Ahmed Lütfî Efendi. Vak'a-nüvis Ahmed Lütfî Efendi Tarihi / Yay.: M. Aktepe. – Ⅸ. – İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1984. – 342 s.NAÎMÂ MUSTAFA EFENDİ. Naîmâ Târihi / Transl. by Z. Danışman. – Vol. 3. – Istanbul: Zuhuri Danışman, 1968. – 1544 p.MacFarlane 1850 – MacFarlane C. Turkey and Its Destiny: The Result of Journeys Made in 1847 and 1848 to Examine into the State of That Country. – L.: John Murray, 1850. – Ⅱ. – 681 p.OSTAPCHUK V. Crimean Tatar Long-range Campaigns: The View from Remmal Khoja’s History of Sahib Gerey Khan. – IN: Warfare in Eastern Europe, 1500-1800 / Ed. by B.J. Davies. – Leiden: Brill, 2012. – P. 147-171.Millingen 1870-1871 – Millingen F. The Circassian Slaves and the Sultan’s Harem // Jour-nal of the Anthropological Society of London. – Ⅷ. – 1870-1871. – P. 109-120.Ottoman Archives of the Directorate of State Archives of the Presidency of the Republic of Turkey.Naîmâ 1968 – Naîmâ Mustafa Efendi. Naîmâ Târihi / Çev.: Z. Danışman. – Ⅲ. – İstanbul: Zuhuri Danışman, 1968. – 1544 s.SAHİLLİOĞLU H. Onbeşinci Yüzyılın Sonu İle Onaltıncı Yüzyılın Başında Bursa’da Kölelerin Sosyal ve Ekonomik Hayattaki Yeri. – IN: METU Studies in Development. – 1979-1980 Special Issue. – P. 67-138.Ostapchuk 2012 – Ostapchuk V. Crimean Tatar Long-range Campaigns: The View from Remmal Khoja’s History of Sahib Gerey Khan // Warfare in Eastern Europe, 1500-1800 / Ed. by B.J. Davies. – Leiden: Brill, 2012. – P. 147-171.ŞAHİN H.H. Çorum Nüfus Defterleri (1844). – Çorum: Çorum Belediyesi, 2012. – 774 p.Sahillioğlu 1979-1980 – Sahillioğlu H. Onbeşinci Yüzyılın Sonu İle Onaltıncı Yüzyılın Başında Bursa’da Kölelerin Sosyal ve Ekonomik Hayattaki Yeri // ODTÜ Gelişme Dergisi. – 1979-1980 Özel Sayısı. – S. 67-138.ŞAHİN H.H. Osmanlı Dönemi Nüfus Defterlerinde Çorum Bölgesi Aşiretleri. – Çorum: Çorum Belediyesi, 2013. – 936 p.Şahin 2012 – Şahin H.H. Çorum Nüfus Defterleri (1844). – Çorum: Çorum Belediyesi, 2012. – 774 s.SAK İ. Şer'iyye Sicillerine Göre Kölelerin Milliyet ve Eşkali (17. ve 18. Yüzyıllar). – IN: The Journal of Selcuk University Social Sciences Institute. – 1994. – No 3. – P. 377-394.Şahin 2013 – Şahin H.H. Osmanlı Dönemi Nüfus Defterlerinde Çorum Bölgesi Aşiretleri. – Çorum: Çorum Belediyesi, 2013. – 936 s.SAKAOĞLU N. Bu Mülkün Kadın Sultanları. – Istanbul: Alfa, 2015. – 792 p.Sak 1994 – Sak İ. Şer'iyye Sicillerine Göre Kölelerin Milliyet ve Eşkali (17. ve 18. Yüzyıllar) // Selçuk Üniversitesi SBE Dergisi. – 1994. – No Ⅲ. – S. 377-394.SLADE A. Records of Travels in Turkey, Greece, etc., and of a Cruise in the Black Sea, with the Capitan Pasha, in the Years 1829, 1830, and 1831. – Vol. 1. – London: Saunders & Otley, 1833. – 513 p.Sakaoğlu 2015 – Sakaoğlu N. Bu Mülkün Kadın Sultanları. – İstanbul: Alfa, 2015. – 792 s.SLADE A. Turkey and the Crimean War: A Narrative of Historical Events. – London: Smith, Elder & Co, 1867. – 502 p.Slade 1833 – Slade A. Records of Travels in Turkey, Greece, etc., and of a Cruise in the Black Sea, with the Capitan Pasha, in the Years 1829, 1830, and 1831. – I. – L.: Saunders & Otley, 1833. – 513 p.ŞOENU M.F. Çerkes Meselesi. – Istanbul: Bedir, 1993. – 87 p.Slade 1867 – Slade A. Turkey and the Crimean War: A Narrative of Historical Events. – L.: Smith, Elder & Co, 1867. – 502 p.SOKUROV V.N. Fenomen politicheskogo otchuzhdeniya v istoricheskikh sud'bakh cher-kesskogo naroda [The Phenomenon of Political Alienation in the Historical Fate of the Circassian People]. – IN: Journal of Caucasian Studies. – Vol. 2. – 2017. – No 4. – P. 161-192. (In Russ.).Süreyya 1996 – Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmanî. – Ⅰ-Ⅵ. – İstanbul: Tarih Vakfı, 1996. – 2068 s.TAN B. Ali Cevâd’ın Celâlî Âbâza Mehmed Paşa Biyografisi. – IN: Külliyat. 2017. – No 2. – P. 56-81.Şoenu 1993 – Şoenu M.F. Çerkes Meselesi. – İstanbul: Bedir, 1993. – 87 s.The Intimate Life of an Ottoman Statesman: Melek Ahmed Pasha (1588-1662) as Portrayed in Evliya Çelebi’s ‘Book of Travels (Seyahat-name)’ / Transl. and comm. by R. Dankoff. – Alba-ny: State University of New York, 1991. – 304 p.Tan 2017 – Tan B. Ali Cevâd’ın Celâlî Âbâza Mehmed Paşa Biyografisi // Külliyat. 2017. – No 2. – S. 56-81.The Traffic in Circassian Women. – IN: Littell’s Living Age. – Vol. 50. – 1856. – No 642. – P. 702.Toledano 1993 – Toledano E.R. Shemsigul: A Circassian Slave in Mid-Nineteenth-Century Cairo // Struggle and Survival in the Modern Middle East / Ed. by E. Burke. – L.: I.B. Tauris & Co Ltd, 1993. – P. 59-74.TOLEDANO E.R. Shemsigul: A Circassian Slave in Mid-Nineteenth-Century Cairo. – IN: Struggle and Survival in the Modern Middle East / Ed. by E. Burke. – London: I.B. Tauris & Co Ltd, 1993. – P. 59-74.Toledano 1998 – Toledano E.R. Slavery and Abolition in the Ottoman Middle East. – Seattle: University of Washington, 1998. – 185 p.TOLEDANO E.R. Slavery and Abolition in the Ottoman Middle East. – Seattle: University of Washington, 1998. – 185 p.Toprak 2015 – Toprak S.V. Besni: 1846 Tarihli Bir Kefalet Defterine Göre Nüfus ve Sosyal Hayat. – Adıyaman: Adıyaman Üniversitesi, 2015. – 377 s.TOPRAK S.V. 1835 Tarihli Nüfus Sayımına Göre 19. Yüzyılın İlk Yarısında Hısnımansur (Adıyaman). – Adıyaman: Adıyaman Üniversitesi, 2018. – 333 p.Toprak 2018 – Toprak S.V. 1835 Tarihli Nüfus Sayımına Göre 19. Yüzyılın İlk Yarısında Hısnımansur (Adıyaman). – Adıyaman: Adıyaman Üniversitesi, 2018. – 333 s.TOPRAK S.V. Besni: 1846 Tarihli Bir Kefalet Defterine Göre Nüfus ve Sosyal Hayat. – Adıyaman: Adıyaman Üniversitesi, 2015. – 377 p.Tosun 2014 – Tosun M.D. Çeçenzade Hacı Hasan Paşa’nın Hayatı. – İstanbul, 2014. – 225 s.TOSUN M.D. Çeçenzade Hacı Hasan Paşa’nın Hayatı. – Istanbul, 2014. – 225 p.Traffic… 1856 – The Traffic in Circassian Women // Littell’s Living Age. – Ⅼ. – 1856. – No 642. – P. 702.Tragicheskie posledstviya Kavkazskoi voiny dlya adygov (vtoraya polovina XIX – nachalo XX v.). Sbornik dokumentov i materialov [The Tragic Consequences of the Caucasian War for the Circassians (Second Half of the 19th – Early 20th c.). Collection of Documents and Materials] / Comp. by R.Kh. Gugov et al. – Nal'chik: El'-Fa, 2000. – 462 p. (In Russ.).Uluçay 1992 – Uluçay Ç. Harem. – Ⅱ. – Ankara: TTK, 1992. – 189 s.ULUÇAY Ç. Harem. – Vol. 2. – Ankara: TTK, 1992. – 189 p.Uyar, Erickson 2009 – Uyar M., Erickson E.J. A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk. – Santa Barbara: Praeger, 2009. – 379 p.UYAR M., ERICKSON E.J. A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk. – Santa Barbara: Praeger, 2009. – 379 p.Vilgenoğlu 2021 – Vilgenoğlu H. Kadı Sicilleri Işığında 1629-1631 Yıllarında Ruha, Bursa ve Ankara Şehirlerinde Köleler ve Câriyeler // Tarih Okulu Dergisi. – ⅩⅨ. – 2021. – No 54. – S. 3142-3186. – DOI: 10.29228/joh.50998.VİLGENOĞLU H. Kadı Sicilleri Işığında 1629-1631 Yıllarında Ruha, Bursa ve Ankara Şehirlerinde Köleler ve Câriyeler. – IN: Journal of History School. – Vol. 19. – 2021. – No 54. – P. 3142-3186.Wagner 1852 – Wagner M. Reise nach Persien und dem Lande der Kurden. – Leipzig: Arnoldische Buchhandlung, 1852. – B. Ⅰ. – 360 s.WAGNER M. Reise nach Persien und dem Lande der Kurden. – Leipzig: Arnoldische Buch-handlung, 1852. – Vol. 1. – 360 p.White 1845 – White C. Three Years in Constantinople; or, Domestic Manners of the Turks in 1844. – Ⅱ. – L.: Henry Colburn, 1845. – 372 p.WHITE C. Three Years in Constantinople; or, Domestic Manners of the Turks in 1844. – Vol. 2. – London: Henry Colburn, 1845. – 372 p.Yapp 2013 – Yapp M.E. The Making of the Modern Near East, 1792-1923. – L.: Routledge, 2013. – 416 p.YAPP M.E. The Making of the Modern Near East, 1792-1923. – London: Routledge, 2013. – 416 p.Yaşar, Oh 2018 – Yaşar M., Oh C.J. The Ottoman Empire and the Crimean Khanate in the North Caucasus: A Case Study of Ottoman-Crimean Relations in the Mid-Sixteenth Century // Turkish Historical Review. – Ⅸ. – 2018. – No 1. – P. 86-103.YAŞAR M., OH C.J. The Ottoman Empire and the Crimean Khanate in the North Caucasus: A Case Study of Ottoman-Crimean Relations in the Mid-Sixteenth Century. – IN: Turkish Histori-cal Review. – Vol. 9. – 2018. – No 1. – P. 86-103.Ze'evi 1996 – Ze'evi D. ‘Kul’ and Getting Cooler: The Dissolution of Elite Collective Identi-ty and the Formation of Official Nationalism in the Ottoman Empire // Mediterranean Historical Review. – Ⅺ. – 1996. – No 2. – P. 177-195. – DOI: 10.1080/09518969608569713.ZE'EVI D. ‘Kul’ and Getting Cooler: The Dissolution of Elite Collective Identity and the Formation of Official Nationalism in the Ottoman Empire. – IN: Mediterranean Historical Review. – Vol. 11. – 1996. – No 2. – P. 177-195.

The authors declare that there are no conflicts of interest present.